Bir Fincan Çay?

Zam ya da zulümle değil, indirimle başlayan bir vergi isyanı: Boston Çay Partisi

Hikaye, 1756’da tarihçilerin ilk gerçek anlamda küresel savaş 1 olarak nitelendirdiği Yedi Yıl Savaşları ile başladı. Avrupa’dan Kuzey Amerika’ya, Karayiplerden Hindistan’a kadar uzanan bu büyük sömürge savaşında Britanya, ezeli rakibi Fransa’yı ağır bir yenilgiye uğrattı.

Fransa, Kuzey Amerika topraklarından tasfiye edilirken, Britanya, dünya denizlerinin mutlak hakimi konumuna yükseldi. Sömürgecilik yarışında üstünlük kazanamayan Fransa hem ekonomik hem de politik olarak güç kaybetti. Öte yandan, Britanya’nın zaferi ise ucuza mal olmamıştı. Savaşı ağırlıklı olarak borçla finanse eden İngilizler, neredeyse ikiye katlanan borç stoğu ve harcamaların üçte ikisini oluşturan devasa bir faiz yüküyle karşı karşıya kalmıştı.2

Yedi Yıl Savaşları’nın ardından Fransa’nın düştüğü ekonomik ve politik bunalım, Fransız İhtilali için zemin hazırlarken; Britanya’nın kamu maliyesini derleyip toplamak için izlediği politika ise Amerikan Bağımsızlık Savaşı’nın tohumlarını ekti.3

Yine ve yeniden vergi

Muazzam bir borç yükü altındaki Britanya’nın çözümü basitti. Az sayıda personel ile kayda değer gelir yaratma potansiyeline sahip kapsamlı vergilerle4 borçlar kapatılacaktı.

17 ve 18. yüzyılda Amerikan kolonilerine gevşek ve esnek yönetim politikası benimseyen Britanya, Yedi Yıl Savaşları’nın ardından yerini Amerikan kıtasındaki İngiliz kolonilerinin her yaptığına karışan ve nasıl yaşayacaklarına karar veren bir Britanya’ya bıraktı. Savaş zaten büyük ölçüde Kuzey Amerika’daki kolonileri korumak için yapılmıştı; o halde koloniler de masrafa ortak olmalıydı.5

1764’te şeker ithalatına vergi getiren Şeker Yasası’nı, 1765’te Damga Pulu Yasası, 1767’te ise çay, boya ve kağıt gibi mallara vergi getiren Townshend Yasaları takip etmişti. Britanya bu vergilerden önemli bir gelir elde etmeyi planlıyordu.6

Tam bu sırada dünyanın öbür ucundan, Hindistan’dan gelen haberler ise muhteşemdi. 1600’lü yıllarda Hint Okyanus’unda ticaret tekeline sahip bir şirket olarak kurulan Doğu Hindistan Şirketi (East Indian Company), 1765’te Bengal, Bihar ve Orissa’da vergi toplama yetkisini (diwani) almıştı. Doğu Hindistan Şirketi, artık sadece baharat satan bir tüccar değil, Britanya sömürgeciliğinin finansal ordusuna dönüşmüştü. 7

Evdeki hesap…

Ancak çok geçmeden rüzgar tersine döndü. Amerika kıtasındaki İngiliz sömürgeleri diğer sömürge kolonilerinden farklıydı. Koloniler, idarenin tek bir kişinin tekelinde olduğu yönetim yerine, temelinde eşitlik ve özgürlük kavramlarının olduğu düşüncelere sahipti.8 Kolonileri için yapılan Yedi Yıl Savaşları’nın giderlerini yine kolonileri vergileyerek finanse etmek isteyen İngilizlerin bu mantığı kulağa hoş gelse de koloniler açısından meşruiyetten yoksundu — zira onların Westminster’da hiçbir temsilcileri yoktu. Protesto ve boykotlarla karşılaşan Şeker ve Damga Pulu Yasaları ve Townshend Yasaları kısa süre yürürlükte kaldıktan sonra kaldırıldı.9

Bir tanesi hariç… Çay.

Çay üzerinde sembolik de olsa bir miktar vergi bırakıldı. Nitekim krala göre, “vergilendirme hakkını muhafaza etmek için mutlaka en az bir vergi yürürlükte kalmalı”ydı. 10 Ancak Amerika için konu sadece maddi değildi. Asıl sorun, parlamentoda temsil hakkı olmayan Amerikan kolonilerine sorulmadan yasaların çıkarılması idi. Dolayısıyla her ne kadar çay üzerindeki vergi sembolik bir düzeyde olsa da protesto ve boykotlar son sürat devam etti.11  Kralın inadı ve kolonilerin kararlılığı, yeni bir ilkenin doğuşu oldu: “Temsilsiz vergi olmaz!” (No taxation without representation)

Batmak için çok büyük!

Bu esnada, Hindistan’daki gelişmeler ise tam bir hayal kırıklığı idi.  1770’te Bengal’de baş gösteren büyük kıtlık, bölge nüfusunun yaklaşık üçte birini12 kırıp geçirirken vergi gelirleri de önemli ölçüde düştü. Aslında, Bengal’in karşı karşıya olduğu dehşet düşünüldüğünde, vergi tahsilatındaki düşüş az bile kalıyordu. Çünkü Şirket, önce kıtlık ardından gelen çiçek hastalığı salgını ile kırılan Bengal halkından vergisini eksiksiz tahsil etmenin yolunu bulmuştu. Gerekirse işkence edilerek mal varlıklarına el konuluyor; kıtlık ve salgın Bengal’i kasıp kavururken, Şirket gelirleri titizlikle korunuyordu.13 Öte yandan, kolonilerdeki çay boykotu da Doğu Hindistan Şirketi’ni zor durumda bırakmıştı. Londra depolarında tonlarca çay küflenmeye ve çürümeye yüz tutmuştu. Ancak iflasın eşiğindeki şirket, batmasına izin verilemeyecek kadar büyüktü. Doğu Hindistan Şirketi’nin finansmanını güvence altına almanın yolu, çay satışlarını artırmaktan geçiyordu.  En büyük umut ise Amerikan pazarına bağlanmıştı.14

Tam bu sırada, İngiliz siyasetçiler kurnaz bir planla çıkageldi: Britanya’da çaydan alınan vergiyi kaldırarak çayın fiyatını radikal bir şekilde düşürdüler. Buna karşılık, kolonilerde uygulanan vergiyi değiştirmeyerek vergi koyma hakkını da saklı tutmayı başardılar. Doğu Hindistan Şirketi, çayı önce Britanya’ya ardından Amerika’ya ihraç edecekti. Britanya’da çaydan alınan vergi kaldırıldığından hem kolonilere ihraç edilen çay üzerindeki sembolik vergiyi korumak hem de fiyatı düşürmek mümkün olacaktı.

Ancak Britanya bu sefer de çay kaçakçılarının kuyruğuna basmıştı. Britanya; Şeker, Damga Pulu ve Townshend Yasaları ile topladığı tepkilere, bir de çay kaçakçılığından büyük kazanç sağlayan, zeki, nüfuzlu ve toplumda saygınlık sahibi olmakla birlikte gerektiğinde yasa dışı işlerden de çekinmeyen tüccarların tepkilerini eklemişti.15 İşte böylece tarihin en ironik ittifaklarından biri kuruldu: Çay kaçakçısı güçlü tüccarlar ve Amerika’nın bağımsızlığı için savaşan vatanseverler aynı cephede buluştu. Çay hamlesinin Amerikalı kaçakçı tüccarların siyasi güçlerini zayıflatacağını hesap eden İngilizlerin planı ters tepti. Özgürlüğün Çocukları (Sons of Liberty) Kızılderili kılığına girerek 16 Aralık 1773’te tonlarca çayı Boston Limanı’nda denize döktü. Boston Çay Partisi olarak anılan bu olayı, diğer kolonilerde de patlak veren çay partileri takip etti.

Böylece “Temsilsiz vergi olmaz” sloganı altında başlayan protestolar, isyana, ardından da devrime dönüştü. Boston Çay Partisi, halkın vergiler altında ezildiği diğer vergi isyanlarının aksine, ucuz ve düşük vergili çay protestoları ile başladı. Çünkü mesele hiçbir zaman çay fiyatı olmamıştı; mesele Amerikan Devrimi’nin özü olan “egemenlik” ve “mülkiyet hakkı”ydı.

1775-1783 yılları arasında Amerikan Bağımsızlık Savaşı tüm şiddetiyle devam ederken 4 Temmuz 1776’da kabul edilen “Bağımsızlık Bildirgesi” (Declaration of Independence), bu mali isyanı dünyayı değiştiren felsefi bir kırılmaya dönüştürdü. Koloniler, Britanya’dan bağımsızlıklarını ilan etmekle kalmadı; yasamanın ve yönetim biçimlerinin adaleti sağlaması gerektiğini, aksi takdirde halkın bu yönetimi değiştirme veya ortadan kaldırma hakkına sahip olduğunu ilan etti. “Temsil olmadan vergi olmaz” ilkesi çerçevesinde başlayan bu başkaldırı; “eşitlik”, “yaşam, özgürlük ve mutluluğu arama hakkı” gibi evrensel hakların savunulduğu bir başkaldırıya evrildi.

  1. William R. Nester, The First Global War: Britain, France, and the Fate of North America, Greenwood Publishing Group, 2000, s. 463; Mark H. Danley, Patrick J. Speelman, The Seven Years’ War: Global Views, BRILL, 2021. ↩
  2. Michael Keen, Joel Slemrod, Rebellion, Rascals, and Revenue Tax Follies and Wisdom Through the Ages, Princeton Press, 2021. ↩
  3. Michael Keen, Joel Slemrod, Rebellion, Rascals, and Revenue Tax Follies and Wisdom Through the Ages, Princeton Press, 2021. ↩
  4. Hugh Brogan, The Longman History of the United States of America, 1985, New York, William Morrow. ↩
  5. Füsun Çoban Döşkaya, “Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi’nin Arka Planı ve Analizi”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, C. 11, Sayı: 6, 2024, s. 4732. ↩
  6. Michael Keen, Joel Slemrod, Rebellion, Rascals, and Revenue Tax Follies and Wisdom Through the Ages, Princeton Press, 2021. ↩
  7. Michael Keen, Joel Slemrod, Rebellion, Rascals, and Revenue Tax Follies and Wisdom Through the Ages, Princeton Press, 2021. ↩
  8. Füsun Çoban Döşkaya, “Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi’nin Arka Planı ve Analizi”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, C. 11, Sayı: 6, 2024, s. 4731. ↩
  9. Füsun Çoban Döşkaya, “Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi’nin Arka Planı ve Analizi”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, C. 11, Sayı: 6, 2024, s. 4732 ↩
  10. Christopher Hibbert, Red Coats and Rebels: The American Revolution through British Eyes,1990, New York, W. W. Norton. ↩
  11. Füsun Çoban Döşkaya, “Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi’nin Arka Planı ve Analizi”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, C. 11, Sayı: 6, 2024, s. 4731. ↩
  12. John R. McLane, “The Famine of 1770”, Land and Local Kingship in Eighteenth-Century Bengal, 2009, Cambridge University Press. ↩
  13. William Dalrymple, “The East Indian Company: The Original Raiders”, The Guardian, 4.March.2015. ↩
  14. Michael Keen, Joel Slemrod, Rebellion, Rascals, and Revenue Tax Follies and Wisdom Through the Ages, Princeton Press, 2021. ↩
  15. Michael Keen, Joel Slemrod, Rebellion, Rascals, and Revenue Tax Follies and Wisdom Through the Ages, Princeton Press, 2021. ↩

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *